«Το βλέμμα του Άλλου: αρωγός ή απειλή»;

Ο άλλος είναι ένα ανθρώπινο ον- όπως είμαι κι εγώ- και συνάμα διαφορετικό από εμένα. Ανήκουμε -αμφότεροι- στην κατηγορία των ανθρώπινων όντων, είμαστε προικισμένοι με Λόγο, έχουμε συνείδηση, συναισθήματα, ανάγκες, επιθυμίες. Από την άλλη διαφέρουμε, καθώς έχει ο καθένας τα δικά του χαρακτηριστικά, ζει ο καθένας τη δική του ζωή, έχει τη δική του θέση μέσα στον κόσμο και μπορεί να διαφέρει από εμένα στην κουλτούρα, στη γλώσσα, στη θρησκεία. Ζούμε σε κοινωνίες ανθρώπων, καθώς είμαστε «ζώα πολιτικά» κατά τον Αριστοτέλη, δεν μπορούμε να υπάρξουμε μόνοι μας, ζούμε ανάμεσα σε ανθρώπινα όντα, ίδια με εμάς και συνάμα διαφορετικά.

Ποιο ρόλο όμως διαδραματίζει η ετερότητα αυτή στις ζωές μας; Η ετερότητα δεν είναι απλώς αυτή ενός Άλλου με τον οποίο συγκρίνομαι ή ταυτίζομαι αλλά διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην ταυτότητά μας. Κι αυτό, γιατί δεν μπορεί να υπάρξει συνείδηση του εαυτού χωρίς συνείδηση του Άλλου: χρειάζομαι τον Άλλο για να επιβεβαιωθώ και  η ταυτότητα προϋποθέτει μία διαφοροποίηση. Ο Άλλος είναι αρχικά ένα άλλο «εγώ» που δεν είναι «εγώ». Δεν μπορώ να ζήσω τις εμπειρίες του αλλά μοιράζομαι με τον άλλο το γεγονός να πω «εγώ». Ο Άλλος ως πρόσωπο δεν είναι  ένας άλλος εαυτός μου (ένα alter ego), αλλά ένας άλλος εαυτός (ένας εαυτός που δεν είναι εγώ).

Σ΄αυτή τη σχέση με τον Άλλο, το βλέμμα του αποκτά μία δύναμη για εμένα. Άλλες φορές ντρέπομαι κι άλλες φορές φοβάμαι. Είναι γιατί «το βλέμμα του Άλλου με μεταμορφώνει σε πράγμα, με κάνει Αντικείμενο[1], βρίσκομαι στην ίδια θέση με τα αντικείμενα του κόσμου.  Έτσι, το βλέμμα αυτό μου είναι απαραίτητο για κάθε σκέψη, που θα μπορούσα να διαμορφώσω για τον εαυτό μου.. Ωστόσο, το βλέμμα αυτό με παραλύει, θεωρώ ότι με κρίνει, μου στερεί την ελευθερία μου. Το ίδιο κάνω κι εγώ με τον Άλλο. Και το δικό μου βλέμμα στρέφεται σ΄αυτόν και μπορεί κι εκείνος να θεωρεί ότι κρίνεται και χάνει την ελευθερία του.

Είναι άραγε το βλέμμα του Άλλου που με φοβίζει, που νιώθω ότι με απειλεί,  που με κάνει και ντρέπομαι ή η δύναμη που εγώ επέτρεψα στο βλέμμα αυτό να έχει για εμένα; Είναι  ο Άλλος για μένα κάποιος που μου προκαλεί ντροπή και φόβο, φθόνο και μίσος;  Ή ένα άλλο άτομο, που μου εμπνέει συμπόνια, συμπάθεια; Το σίγουρο είναι πως  είναι ένα άλλο ανθρώπινο ον όπως κι εγώ.

Η σχέση που θα δημιουργήσουμε με τον Άλλο εξαρτάται από εμάς τους ίδιους. Αν συνειδητοποιήσουμε ότι αυτό που μας ενώνει με τον Άλλο είναι ο Λόγος-σκέψη και προφορικός λόγος- τότε θα μπορέσουμε να πορευτούμε στα ίδια μονοπάτια. Θα μπορέσουμε να βάλουμε «λέξεις» στα πράγματα, να επικοινωνήσουμε, να δημιουργήσουμε σχέσεις. Αν κάνουμε πράξη αυτό που εύστοχα επισήμανε ο Καζαντζάκης: «Αγάπα τον άνθρωπο, γιατί είσαι εσύ», αν ο καθένας μας βλέπει μέσα στον Άλλο τον ίδιο του τον εαυτό, τότε είναι βέβαιο ότι μπορούμε να χτίσουμε γέφυρες μεταξύ μας και όχι τείχη.

Τότε είναι που το  βλέμμα του Άλλου μπορεί να μετατραπεί σε ένα βλέμμα γεμάτο ζεστασιά, αγάπη, καλοσύνη. Ο Άλλος θα είναι εκεί όχι γιατί θέλουμε να πάψουμε να είμαστε μόνοι, αλλά γιατί θέλουμε να βγούμε από τον πύργο που χτίσαμε για να νιώθουμε προστατευμένοι κι ασφαλείς. Ο Άλλος θα είναι εκεί για να τον συναντήσουμε, να κουβεντιάσουμε,  να ακούσουμε τις σκέψεις του, να βιώσουμε το συναίσθημά του, θα είναι εκεί ως μια ευκαιρία για τη δική μας εξέλιξη, ως μία δυνατότητα για να γνωρίσουμε το «άγνωστο», το «ανοίκειο» και να συμφιλιωθούμε μαζί του. Η συνάντηση αυτή θα μας βοηθήσει να βγούμε από τον Φόβο, να εμπιστευτούμε τον εαυτό μας, να εμπιστευτούμε τον Άλλο, τη Ζωή και να προχωρήσουμε.

Τότε είναι που πολλές  παρανοήσεις, παρεξηγήσεις και αδικίες δεν θα έχουν λόγο ύπαρξης. Kι αυτό, γιατί δέχομαι τον Άλλο ως έναν μεσολαβητή ανάμεσα σ΄εμένα και τον εαυτό μου. Είναι εκεί ως καθρέφτης μας, δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από το βλέμμα του που μας φέρνει αντιμέτωπους με τη δειλία μας να δούμε ποιοι είμαστε, πώς είμαστε, τι είμαστε. Δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από το βλέμμα που καταστρέφει τα ψέματα που διηγούμαστε εμείς οι ίδιοι στον εαυτό μας. Η ντροπή που μας προκάλεσε το βλέμμα αυτό μπορεί να μας βοηθήσει να συναντήσουμε τον πραγματικό μας εαυτό, να δούμε τις ικανότητες μας, τα χαρίσματά μας αλλά και  τις ατέλειές μας. Ο Άλλος τότε γίνεται η αφορμή για το δικό μας προσωπικό ταξίδι για τη συνάντηση με τον ίδιο μας τον εαυτό.

Η σχέση μου με τον Άλλο είναι αυτή που εγώ θα δημιουργήσω, θα «οικοδομήσω». Είμαι ελεύθερος να επιλέξω τη σχέση αυτή. Κι εκείνος είναι ελεύθερος, μοναδικός, ίδιος και διαφορετικός για να μου θυμίζει την ανθρωπινότητά μου, την αξία της ανθρώπινης ζωής και την ανάγκη μου να ζήσω μαζί του αλλά το σημαντικότερο ότι μπορώ κι εγώ να υπάρξω όπως κι οι άλλοι και να δημιουργήσουμε μαζί. Σ’αυτό τον αγώνα μου, το «πέταγμα» προς τον Άλλο, ας κουβαλώ πάντα μαζί μου εκείνο το υπέροχο γεμάτο ζεστασιά βλέμμα –αν ανήκω στους τυχερούς που το αντίκρισαν- της μητέρας που με γέννησε, τον καθρέφτη μέσα στον οποίο για πρώτη φορά με είδα, με πρόβαλα στον κόσμο στον οποίο ήρθα για να υπάρξω.

Ας βγούμε λοιπόν από τις καλά οχυρωμένες πόλεις μας και ας αφήσουμε τους Άλλους να μπουν στη ζωή μας.  Το μόνο που χρειάζεται να κάνουμε είναι να δώσουμε τις «σωστές λέξεις στα πράγματα», να σκεφτούμε ποιος είναι αυτός που φοβόμαστε, αυτός που μας προκαλεί ντροπή. Αν δώσουμε τις σωστές διαστάσεις στην έννοια του Άλλου, τότε θα πάψουμε να θεωρούμε πως «η κόλαση, είναι οι Άλλοι»[2]. Σ΄αυτό μπορεί να μας βοηθήσει η φιλοσοφία. Άλλωστε,  «η πραγματική φιλοσοφία μάς  βοηθάει να ξαναμάθουμε να βλέπουμε τον κόσμο» μας λέει πολύ όμορφα ο Maurice Merlau Ponty.

[1] Sartre, «L'être et le néant».

[2] Sartre, J.P. (1944) «Huis Clos» Gallimard